Bảo tồn nguồn gen bản địa trong xây dựng đô thị sinh thái

Thành phố Đà Nẵng đang đẩy mạnh bảo tồn, phát triển nguồn gen bản địa, tạo nét sinh thái độc đáo, đặc trưng, góp phần xây dựng thành phố môi trường, http://vigen.vn/dua-dau-va-nhung-dieu-ban-chua-biet/ hướng đến đô thị sinh thái.

Đảm bảo nguồn cây giống

Theo ghi nhận tại Trạm Lâm sinh và phát triển giống cây lâm nghiệp thuộc Ban quản lý rừng đặc dụng Bà Nà - Núi Chúa, hiện có hàng chục nghìn cây giống đang được gieo ươm, chuẩn bị xuất vườn, chuyển giao cho các đơn vị, địa phương để phục vụ Tết trồng cây đầu xuân Bính Ngọ 2026 và mùa trồng rừng sắp đến.

Tại đây, có nhiều cây bản địa có giá trị đặc trưng được nhân giống thành công như thàn mát, lôi khoai... Và các loài cây được đánh giá cao về kinh tế, sinh thái như xoan đào, chò đen, sao đen, lim xẹt, giáng hương… Những cây giống này được ươm tạo từ thu, hái hạt, nhân giống từ cây mẹ ở các cánh rừng, giúp bảo tồn, gìn giữ và phát triển nguồn gen của các loài cây bản địa, đặc trưng của thành phố.

Bên cạnh đó, trong giai đoạn từ năm 2021 - 2024, thực hiện đề tài nghiên cứu quần thể loài thực vật bản địa đặc trưng của bán đảo Sơn Trà và khả năng di thực trồng tại công viên, đường phố, Trung tâm Công nghệ sinh học Đà Nẵng đã nghiên cứu và công bố danh mục 27 loài thực vật bản địa đặc trưng đáp ứng tiêu chí trồng cây xanh đô thị. Từ danh mục này, Trung tâm Công nghệ sinh học Đà Nẵng nghiên cứu trồng thực nghiệm một số loài thực vật bản địa đặc trưng có triển vọng cao như: thành ngạnh, thàn mát... Đây cũng là cơ sở để các đơn vị, địa phương trồng nhiều loài cây bản địa này nhân rộng tại các công viên, trường học, khu chung cư, đường phố... Nhằm tạo không gian xanh.

Xem thêm: https://vigen.vn/cuc-mam-xoi-tim-long-thoi-cay-mo/

Trung tâm cũng thực hiện đề tài nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây hoa đào chuông tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa và đã xây dựng quy trình kỹ thuật nuôi cấy mô, giâm hom, trồng cây hoa đào chuông; trồng thử nghiệm hoa đào chuông tại 2 khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa và Sơn Trà.

TS. Nguyễn Quyết, Trưởng phòng Khoa học ứng dụng, Trung tâm Công nghệ sinh học Đà Nẵng nhìn nhận, giá trị nổi bật của nguồn gen bản địa là có giá trị cảnh quan với màu sắc, hình thái độc đáo, tạo điểm nhấn cho cảnh quan đô thị; có tính thích nghi sinh thái cao, ít chăm sóc và phù hợp với khí hậu địa phương; có giá trị văn hóa, lịch sử...

Nguồn gen bản địa có vai trò quan trọng trong phát triển đô thị sinh thái, đó là bảo vệ bản sắc tự nhiên của địa phương, tăng khả năng chống chịu với khí hậu và sâu bệnh, góp phần xây dựng cảnh quan đặc thù của thành phố. Để góp phần tạo nền tảng đô thị sinh thái đặc thù, cần có hệ thống cây xanh đặc trưng của Đà Nẵng với khả năng thích nghi tốt thổ nhưỡng, khí hậu và ít sâu bệnh, giảm chi phí.

Trung tâm Công nghệ sinh học Đà Nẵng đã nghiên cứu và hiện đang lưu giữ nguồn gen của khoảng 20 loài thực vật và 30 chủng vi sinh vật, trong đó hơn 23 chủng có nguồn gốc bản địa. Đồng thời nghiên cứu và triển khai di thực nhiều loài cây bản địa tại Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà làm cây xanh đô thị; nhân giống, bảo tồn các loài quý hiếm như hoa đào chuông.

Bên cạnh đó, nhân giống và trồng thử nghiệm một số loài rau rừng làm rau đặc sản; nhân giống chuối thanh tiêu bản địa phục vụ nông nghiệp xanh và du lịch sinh thái; phân lập và xây dựng quy trình trồng nấm lim xanh bản địa; nhân giống và trồng một số cây thuốc bản địa theo mô hình GAP-WHO...

“Nguồn gen bản địa là tài sản chiến lược, quyết định việc xây dựng đô thị sinh thái đặc thù Đà Nẵng nên cần đẩy mạnh nghiên cứu, https://vigen.vn/ ứng dụng công nghệ sinh học trong bảo tồn và phát huy nguồn gen bản địa. Đồng thời tăng cường đầu tư cho toàn bộ chuỗi giá trị về bảo tồn, nghiên cứu, phát triển và phát huy nguồn gen bản địa”, TS. Nguyễn Quyết cho hay.

Sản xuất cây giống chất lượng cao từ công nghệ nuôi cấy mô

Nuôi cấy mô tế bào là phương pháp nhân giống không còn mới mẻ nhưng mang lại hiệu quả rất cao trong việc tạo ra cây giống chất lượng. https://vigen.vn/chuoi-cau-do-cay-mo/ Nuôi cấy mô cũng đã được ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn sản xuất, chọn, nhân giống, tạo giống mới và gần đây một ứng dụng có ý nghĩa lớn đang được phát triển mạnh là sản xuất các hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học. Những thành tựu mà ứng dụng này đem lại là không thể phủ nhận, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp.

Chị Dương Thị Ngân – Phó Giám đốc Trung tâm Ứng dụng tiến bộ khoa học & công nghệ (KH&CN) Hà Tĩnh cho biết: “Nuôi cấy mô - tế bào thực vật là kĩ thuật cho phép nuôi cấy dễ dàng những tế bào thực vật hay mô phân sinh sạch bệnh trong môi trường nhân tạo thích hợp để tạo ra những khối tế bào hay những cây hoàn chỉnh trong ống nghiệm. Nuôi cấy mô thực vật (còn gọi là nhân giống trong ống nghiệm) là người ta cắt một mẫu mô cho vào ống nghiệm có môi trường nuôi, bổ sung các hormone chính là auxin và cytokinin. Sau một thời gian, từ mẫu mô đó sẽ mọc lên một cây mới hoàn chỉnh”.

Công nghệ nuôi cấy mô tế bào do Trung tâm Ứng dụng tiến bộ KH&CN trực thuộc Sở KH&CN áp dụng lần đầu tiên ở Hà Tĩnh năm 1995. Từ đó đến nay đã có nhiều nghiên cứu được thực hiện tại trung tâm. Đáng kể như ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô – vi ghép sản xuất các giống cây có múi sạch bệnh. Đây là dự án được Viện Nghiên cứu cây ăn quả chuyển giao, giống cây chủ yếu cung cấp cho các trại giống trong tỉnh. Đến nay, trung tâm đã sản xuất trên 100.000 cây giống ăn quả các loại như cam, bưởi, xoài, nhãn, vải… bằng công nghệ ghép. Hay như nghiên cứu, ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật sản xuất thành công các giống rau màu, mía, chuối, gừng, cây hoa cảnh (đồng tiền, cúc, ly ly, phong lan…); nuôi cấy mô – hom sản xuất thành công các loại cây lâm nghiệp có hiệu quả kinh tế cao (bạch đàn, keo lai, dó trầm…).

Xem thêm: https://vigen.vn/cuc-mam-xoi-vang-cho-lach-cay-mo/

Ngoài ra, phương pháp nuôi cấy mô tế bào tạo ra nhiều, nhanh, bảo đảm chất lượng các loại giống cây ăn quả đặc sản, các loại hoa và cây cảnh, cây lâm nghiệp, bảo quản và lưu giữ được các nguồn gen sinh học quý của địa phương; hình thành Trung tâm Nấm sản xuất giống nấm quy mô công nghiệp có công suất đạt 50 tấn giống/năm, sản xuất 1.000 tấn nấm các loại/năm, cung cấp cho thị trường nhiều sản phẩm có giá trị và tạo nghề mới cho người dân.

Chị Trần Thị Thúy Anh - cán bộ trung tâm chia sẻ, nuôi cấy mô là một ngành khoa học có sự gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu cơ bản và sản xuất. Việc ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô tế bào sẽ tạo ra được một quần thể cây con đồng đều giữ nguyên đặc tính của cây mẹ, tạo cây mẹ đầu dòng giữ được gen ban đầu. Hệ số nhân nhanh cao, hàng năm có thể sản xuất hàng chục vạn cây giống mà không cần phụ thuộc vào thời gian hay mùa vụ, rút ngắn thời gian đưa giống vào sản xuất và phát huy được hiệu quả kinh tế. Nhân giống được số lượng cây lớn trong một diện tích nhỏ, đảm bảo các cây giống sạch bệnh, cây con được trẻ hóa cao độ. Phương pháp nhân giống này thuận tiện và hạ giá thành vận chuyển, bảo quản cây giống thuận lợi.

Công nghệ nuôi cấy mô tế bào áp dụng ở Hà Tĩnh được các cán bộ kỹ thuật ở địa phương nắm bắt, tiếp thu và ứng dụng có hiệu quả. Hàng vạn cây giống: mía, chuối, dứa, phong lan, cây lâm nghiệp và nhiều loại cây khác ứng dụng công nghệ này và được đưa vào sản xuất trên địa bàn tỉnh. Hiện nay, trung tâm có thể làm chủ được công nghệ và sản xuất với quy mô, số lượng lớn - chị Dương Thị Ngân cho biết thêm.

Tuy nhiên, giá thành sản xuất cây giống hiện tại vẫn còn khá cao, hơn nữa, công tác chọn giống chưa được người dân quan tâm đúng mức nên việc tận dụng ưu thế của cây giống sản xuất bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào trên địa bàn tỉnh vẫn còn hạn chế. Một lý do khác khiến công nghệ mới chưa đi sâu vào hoạt động sản xuất là người dân còn thiếu thông tin, định hướng về các địa chỉ sản xuất giống bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào.

Anh Dương Công Đức - https://vigen.vn/ một trong những hộ trồng hoa ở thôn Xuân Sơn (Bắc Sơn, Thạch Hà) chia sẻ: với điều kiện khí hậu khắc nghiệt như ở Hà Tĩnh thì trồng các giống hoa như đồng tiền, ly ly… cực kỳ khó nên cần phải sử dụng các giống sản xuất bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào mới chống chịu được. Các loại hoa này cũng cho năng suất, màu sắc đẹp hơn, giá trị kinh tế cao hơn. Tuy nhiên, đến nay, anh vẫn chưa biết đến địa chỉ sản xuất trên địa bàn tỉnh mà đang sử dụng giống của các cơ sở quen thuộc ở miền Nam.

Kỹ sư 9X “bỏ phố về quê” với dự án cây giống cấy mô (15/7/2024)

Nuôi cấy mô là phương pháp giúp nhân nhanh số lượng lớn giống cây trồng mà đảm bảo cây sạch bệnh, giữ được tính trạng tốt của cây bố mẹ. Phương pháp này giúp hạn chế sự phụ thuộc vào điều kiện thời tiết bên ngoài, giúp nhà vườn chủ động nguồn giống mọi lúc mọi nơi, hạn chế rủi ro do biến đổi khí hậu thời tiết mang lại. Tại Đồng Tháp, việc nghiên cứu cây cấy mô cũng đã được phát triển vài năm gần đây. Trong đó có phòng cấy mô giống cây trồng của kỹ sư 9x Nguyễn Phượng Hằng tại huyện Lấp Vò, với ước muốn mang lại cây sạch bệnh cho nông dân.

Ngoài các yếu tố như điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng, kỹ thuật chăm sóc… thì cây giống tốt đóng vai trò quyết định đối với chất lượng nông sản. Tuy nhiên, trải qua quá trình nhân giống nhiều lần, https://vigen.vn/cuc-mam-xoi-song-hy-cay-mo/, cây có thể bị thoái hóa, mất đi những đặc tính ban đầu. Chính vì vậy, nuôi cấy mô là giải pháp giúp nhân nhanh số lượng lớn giống cây trồng, đảm bảo cây sạch bệnh, giữ được tính trạng tốt của cây bố mẹ. Phương pháp này đang được Cơ sở cây giống cấy mô HF (xã Long Hưng B, huyện Lấp Vò, tỉnh Đồng Tháp) triển khai hiệu quả trong thời gian qua.

Hiện nay, đa số các loại cây ăn trái được nhân giống bằng các phương pháp truyền thống như chiết cành, ươm cây con từ hạt, ghép mắc… tuy nhiên những phương pháp này sẽ khó tạo ra những giống cây trồng sạch bệnh, không có độ đồng đều và không giữ được đặc tính di truyền của cây mẹ. Luôn đau đáu với điều này, kỹ sư trẻ Nguyễn Phượng Hằng, sinh năm 1992 đã từ bỏ công việc với mức lương ổn định ở phòng thí nghiệm nuôi cấy mô tại Đồng Nai để trở về quê nhà Đồng Tháp khởi nghiệp. Ước mơ của cô kỹ sư trẻ là làm sao có được thật nhiều cây giống tốt cung cấp cho bà con nông dân quê mình. “Đối với cây ngoài môi trường, qua quá trình nhân giống nhiều lần thì có thể thoái hóa, mất đi đặc tính ban đầu. Hoặc qua lai tạo, thụ phấn thì đặc tính ban đầu cũng dần mất đi. Mình dựa vào phương pháp nuôi cấy mô phục tráng lại đặc tính tốt của cây; tạo được cây con sạch bệnh, khỏe mạnh. Khi đó, cây đủ sức chống chịu ngoài môi trường tự nhiên; đồng thời phát triển nhanh chóng”.

Xem thêm: https://vigen.vn/dua-xiem-lua-cay-mo/

Cơ sở cây giống cấy mô HF ra đời từ đó với biết bao kỳ vọng của cô kỹ sư trẻ và những người bạn đồng hành. Giống cây đầu tiên cơ sở nghiên cứu đó là cây chuối bởi nó dễ nhân giống hơn những loại cây khác và tỷ lệ thành công lên đến 80%. Giống chuối được sản xuất bằng phương pháp cấy mô giúp khắc phục những hạn chế của việc trồng theo cách truyền thống (tách cây giống từ cây mẹ) như dễ nhiễm nấm, vàng lá và thối củ, giảm năng suất, chết cây.

Với đội ngũ nhân sự trẻ, trình độ cao và một niềm đam mê cháy bỏng, Cơ sở cây giống cấy mô HF đã có nhiều tiến bộ vượt bậc trong nghiên cứu, phục tráng và cho ra đời cây giống khoẻ mạnh cung cấp cho bà con nông dân trong khu vực và cả nước. Những cây giống chuối già nam mỹ, chuối sáp, chuối cau… được cấy mô khắc phục hoàn toàn những hạn chế của cây giống nhân giống bằng các phương pháp truyền thống bởi cây giống được trẻ hóa, sinh trưởng, phát triển khỏe, năng suất cao, chất lượng và mang đầy đủ tính tốt từ giống nguyên bản. Mỗi năm, Cơ sở cây giống cấy mô HF của kỹ sư 9x Nguyễn Phượng Hằng cho ra đời hàng trăm ngàn cây giống cung cấp cho những nông trại trồng chuối xuất khẩu và bà con nông dân ở địa phương.

Sau thành công từ các giống chuối được thị trường đón nhận, hiện Cơ sở cây giống cấy mô HF cũng đang cung cấp những cây dứa cấy mô MD2 cho thị trường các tỉnh miền Tây như: Long An, Tiền Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Cần Thơ, Trà Vinh, Vĩnh Long… và các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên.

Dứa MD2 cấy mô được sản xuất từ cây mẹ ngoài đồng ruộng, qua quá trình chọn lọc và phục tráng trong phòng thí nghiệm loại bỏ hoàn toàn các tác nhân gây bệnh (nấm, khuẩn). Chính vì vậy, cây dứa có sức sống nội lực tốt hơn nhiều so với các giống nhân bằng chồi. Dứa MD2 nuôi cấy mô với ưu điểm tạo cây giống đồng đều về chất lượng, sạch bệnh, đúng mẫu mã cây mẹ là ưu thế lớn cho bà con định hướng trồng xuất khẩu sang các thị trường khó tính.

Không dừng lại đó, các giống khoai lang, khoai môn, gừng cũng được Cơ sở nghiên cứu thành công và sẽ sớm đưa ra thị trường trong thời gian tới. Chị Nguyễn Phượng Hằng– Chủ cơ sở cây giống cấy mô HF, Xã Long Hưng B, huyện Lấp Vò chia sẻ: “Trước giờ em làm trên chuối, bán về các vùng đông nam bộ. Hiện em đang sản xuất số lượng lớn cây dứa phục vụ các vùng trồng miền Tây. Hiện tại nghiên cứu thành công gừng, khoai môn,…để phục vụ sản xuất nông nghiệp ở vùng ĐBSCL mình; hướng thêm ra vùng Tây Nguyên. Đây là những nơi mà có thể sản xuất số lượng lớn để xuất khẩu”.

Sự nỗ lực, https://vigen.vn/ tâm huyết của cô kỹ sư trẻ hứa hẹn sẽ giải quyết được bài toán về giống cho nông dân để không còn tình trạng thoái hoá giống như hiện nay, hướng đến sản xuất nông nghiệp sạch và khoẻ ngay từ khâu giống, trước khi hoàn thiện quy trình để cho ra sản phẩm nông sản xuất khẩu./